पेम्बा गेलु शेर्पा/०५ जुन, बेल्जियम

— संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखर सगरमाथामा हराएका एक अनुभवी शेर्पा गाइड सात दिनपछि जीवित भेटिए। यो खबर बाहिरिएसँगै विश्व पर्वतारोहण समुदाय स्तब्ध बन्यो। धेरैले यसलाई चमत्कार भने। केहीले मानवीय इच्छाशक्तिको अनुपम उदाहरणका रूपमा व्याख्या गरे।

तर हिलारी दावा शेर्पाको कथा केवल चमत्कारको कथा होइन।

यो एउटा यस्तो कथा हो, जसले सगरमाथाको चम्किलो व्यावसायिक संसारभित्र लुकेको अँध्यारो पक्ष उजागर गरेको छ। यो एउटा यस्तो घटनाक्रम हो, जसले पर्वतारोहण कम्पनीहरू, सरकारी निकायहरू र उद्धार प्रणालीको जिम्मेवारीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। अझ स्पष्ट शब्दमा भन्नुपर्दा, हिलारी दावा शेर्पाको जीवित फिर्तीले सगरमाथा उद्योगको सफलताको कथा मात्र होइन, त्यसभित्रको गैरजिम्मेवारी र संवेदनहीनताको कथा पनि उजागर गरेको छ।

हराउने दिन

यस वर्षको आरोहण सिजनमा हिलारी दावा शेर्पा सगरमाथा आरोहण टोलीसँग शिखरतर्फ लागेका थिए। दशकौंको अनुभव भएका उनी हिमालमा काम गर्नेहरूबीच सम्मानित नाम थिए। उनी केवल एक भरिया वा सहयोगी मात्र थिएनन्, कठिन परिस्थितिमा अरूको ज्यान बचाउने क्षमता भएका अनुभवी हिमालकर्मी थिए।

शिखर आरोहणपछि फर्किने क्रममा मौसम अचानक बिग्रियो। केहीबेर अघिसम्म खुला रहेको आकाश हिउँ र कुहिरोले ढाकियो। दृश्यता घट्दै गयो। टोलीहरू तल झर्न थाले।

यही क्रममा हिलारी दावा शेर्पा टोलीबाट छुट्टिए।

सहयात्रीहरू तल झरे। क्याम्पहरूमा मानिसहरू पुग्न थाले। तर दावा कतै देखिएनन्।

सामान्यतया यस्ता अवस्थामा सम्पूर्ण टोलीलाई परिचालन गरी तत्काल खोजी अभियान सञ्चालन गरिनुपर्थ्यो। तर त्यस्तो भएन। दिन बित्न थाले। आरोहण सिजन सकिन थाल्यो। खुम्बु आइसफलबाट डोरी र भर्‍याङ हटाइए। सगरमाथाको बाटो बन्द गर्ने तयारी भयो।

तर हराएका हिलारी दावा शेर्पाको खोजी प्राथमिकतामा परेन।

जिम्मेवारी कसको?

यहींबाट प्रश्न उठ्न थाल्छ।

दावा हराएपछि सम्बन्धित अभियान कम्पनीहरूबीच जिम्मेवारीको विषयमा अन्योल देखियो। एउटा कम्पनीले अर्को कम्पनीलाई दोष दियो। मुख्य आयोजक र उपठेकेदारबीच दायित्वको व्याख्या फरक–फरक सुनियो।

तर एउटा मानिस हराएको अवस्थामा जिम्मेवारी कसको भन्ने बहसभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उसको खोजी र उद्धार हुनुपर्थ्यो।

व्यावसायिक आरोहण कम्पनीहरू सफल आरोहण हुँदा आफ्नो व्यवस्थापन क्षमता र दक्षताको प्रशंसा गर्छन्। विदेशी ग्राहकबाट लाखौं डलर असुल्छन्। विश्वस्तरीय सेवा दिने दाबी गर्छन्। तर आफ्नै टोलीका एक सदस्य हराउँदा नेतृत्व लिन नसक्नु गम्भीर नैतिक प्रश्न हो।

यो केवल प्रशासनिक कमजोरी थिएन, मानवीय संवेदनशीलताको पनि परीक्षा थियो, जसमा धेरै पक्ष असफल देखिए।

मृत घोषित गरिएका मानिस

समय बित्दै गयो।

हिलारी दावा शेर्पाको कुनै खबर आएन। परिवार निराश बन्दै गयो। अन्ततः धेरैले उनलाई मृत ठान्न थाले। परिवारले धार्मिक संस्कार सुरु गर्यो। नेपालमा मृत्यु स्वीकार गरिसकेपछि गरिने विधि आरम्भ भइसकेको थियो।

छोरी, श्रीमती र आफन्तहरू शोकमा थिए।

तर उनीहरूलाई थाहा थिएन— जसका लागि अन्त्येष्टि तयारी भइरहेको थियो, उनी अझै जीवित थिए।

मृत्यु र जीवनको बीचमा

वास्तवमा दावा पश्चिमी कुम क्षेत्रमा रहेको गहिरो क्रेभासमा खसेका थिए।

त्यो स्थान संसारका सबैभन्दा कठोर र निर्दयी भूभागहरूमध्ये एक मानिन्छ। त्यहाँ फसेपछि उद्धार नआए जीवित फर्कने सम्भावना अत्यन्त न्यून हुन्छ।

दावाले त्यहाँ दुई दिनभन्दा बढी समय बिताए। खानाका लागि केही बिस्कुट थिए। पानी थिएन। उनले हिउँ पगालेर तिर्खा मेटाए। उद्धारको प्रतीक्षा गरे।

तर कोही आएन।

त्यसपछि एउटा सानो हिमपहिरोले क्रेभासको भाग पुरिदियो। त्यही उनको जीवनको मोड बन्यो। उनी माथि चढ्न सफल भए।

त्यतिबेला उनी अत्यन्त कमजोर थिए। शरीरमा हिमदंश भइसकेको थियो। ऊर्जा सकिएको थियो। तर उनले हार मानेनन्।

क्रेभासबाट बाहिर निस्किएपछि उनले बेसक्याम्पतर्फको यात्रा सुरु गरे। कतिपय ठाउँमा उनी हिँडेनन्, घिस्रिए। जीवन बचाउन शरीरभन्दा इच्छाशक्ति बलियो बन्यो।

विडम्बना के थियो भने, खोजीका लागि उडेको हेलिकोप्टरले समेत उनी रहेको क्षेत्रमाथि उडान भर्‍यो, तर उनलाई देख्न सकेन।

जसले बचायो, त्यो प्रणाली होइन

अन्ततः खुम्बु हिमनदीको क्राम्पोन पोइन्ट नजिक सगरमाथा प्रदूषण नियन्त्रण समिति (एसपीसीसी) का कर्मचारीहरूले उनलाई भेटे।

उनी जीवित थिए। तर मृत्युको मुखबाट फर्किएका मानिसजस्तै।

यदि उनी आफैं क्रेभासबाट निस्कन सफल नभएका भए? यदि उनी घिस्रिँदै बेसक्याम्पतर्फ अघि बढ्न नसकेका भए? यदि एसपीसीसीका कर्मचारीले उनलाई देखेका नभए?

सायद आज यो कथा एउटा दुःखद मृत्युको समाचारमा सीमित हुने थियो।

यही कारणले दावाको जीवित उद्धारलाई केवल चमत्कार भन्न पर्याप्त हुँदैन। यो घटनाले खोजी तथा उद्धार प्रणालीको कमजोरीलाई पनि उजागर गरेको छ।

राज्य कहाँ थियो?

सगरमाथाबाट नेपाल सरकारले हरेक वर्ष अर्बौं रुपैयाँ राजस्व संकलन गर्छ। आरोहण अनुमति शुल्क मात्र करोडौं रुपैयाँमा पुग्छ। विश्वभरका पर्वतारोही नेपाल आउँछन्। सगरमाथा नेपालको पर्यटन अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारमध्ये एक हो।

तर यही उद्योगका एक श्रमिक सात दिनसम्म बेपत्ता हुँदा राज्य कहाँ थियो?

पर्यटन विभाग, सम्बन्धित सरकारी निकाय र प्रशासनले कस्तो भूमिका खेले?

यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तर अझै छैन।

राज्यको दायित्व केवल अनुमति पत्र बेच्ने र राजस्व उठाउने मात्र होइन। जीवनको रक्षा गर्नु पनि हो। जब एउटा नागरिक मृत्यु र जीवनबीच संघर्ष गरिरहेको हुन्छ, राज्यको मौनता आफैंमा प्रश्नको विषय बन्छ।

शेर्पाको जीवनको मूल्य कति?

हिलारी दावा शेर्पाको घटनाले अर्को असहज प्रश्न पनि उठाएको छ।

यदि हराउने व्यक्ति कुनै विदेशी ग्राहक भएको भए पनि यस्तै उदासीनता देखिन्थ्यो?

सगरमाथा उद्योग शेर्पा र हिमाली कामदारहरूको श्रममा टिकेको छ। उनीहरू जोखिम मोलेर बाटो बनाउँछन्। डोरी फिक्स गर्छन्। सामान बोक्छन्। विदेशी आरोहीलाई शिखरसम्म पुर्‍याउँछन्।

तर संकटको समयमा उनीहरूलाई कत्तिको प्राथमिकता दिइन्छ?

दावाको घटनाले यो प्रश्नलाई थप गम्भीर बनाएको छ।

अब चमत्कार होइन, जवाफ चाहिन्छ

हिलारी दावा शेर्पा अहिले बाँचिरहेका छन्। यही कारण धेरै प्रश्नहरू अझै जीवित छन्।

किन समयमै उद्धार भएन?

किन खोजी अभियान प्रभावकारी हुन सकेन?

किन जिम्मेवारी एकअर्कामाथि थोपर्ने प्रयास भयो?

किन एउटा परिवारले आफ्ना सदस्यको अन्त्येष्टि सुरु गर्नुपर्‍यो, जबकि उनी अझै जीवित थिए?

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न— भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन के गरिनेछ?

हिलारी दावा शेर्पाको कथा मानवीय साहस, धैर्य र बाँच्ने इच्छाशक्तिको असाधारण उदाहरण हो। तर त्योभन्दा ठूलो कुरा, यो कथा सगरमाथा उद्योग, पर्वतारोहण कम्पनीहरू र राज्य संयन्त्रका लागि एउटा ऐना पनि हो।

त्यो ऐनामा अहिले एउटा असहज सत्य देखिएको छ— सगरमाथामा सफलता बेच्ने संरचना त बलियो छ, तर संकटमा परेको मानिसलाई बचाउने प्रणाली अझै कमजोर छ।

र जबसम्म त्यसको जवाफ खोजिँदैन, हिलारी दावा शेर्पाको कथा केवल चमत्कारिक बाँचाइको कथा होइन, नेपालका पर्वतारोहण कम्पनी, सम्बन्धित निकाय र राज्य संयन्त्रमाथि लागेको गम्भीर नैतिक अभियोगका रूपमा स्मरण गरिरहनेछ।