गेल्छिरी शेर्पा दक्षिण कोरिया – सारांश: ग्लोबल वार्मिङ भन्नाले वातावरणमा हरितगृह ग्यासको सङ्केन्द्रण बढेपछि पृथ्वीको सतही तापक्रममा दीर्घकालीन भएको वृद्धिलाई जनाउँछ। यस लेखमा ग्लोबल वार्मिङको संक्षिप्त परिचय, यसको मानवजन्य तथा प्राकृतिक कारणहरू, र मानव जीवनका विभिन्न पक्ष (स्वास्थ्य, कृषि, पानी, बस्ती) तथा विशेषगरी नेपालको हिमाली क्षेत्र र हिमाली पर्यटन व्यवसायमा यसको प्रभावहरू समावेश गरिएका छन्। २०२५–२०२६ का IPCC र WMO रिपोर्टहरू, ICIMOD तथा नेपाल सरकारका तथ्याङ्क र पछिल्ला दशकका वैज्ञानिक अध्ययनहरूको आधारमा तयारी गरिएको यस फिचर लेखले ग्लेशियर पग्लिँदै गएको तथ्याङ्क, हिमताल विस्तार, जोखिम व्यवस्थापन र दीगो अनुकूलनजस्ता उपायहरू बारे समावेशी जानकारी दिन्छ। निष्कर्षमा दीगो नीति, स्थानीय स्तरको अनुकूलन, जोखिम व्यवस्थापन र हरित अभ्यासहरूको आवश्यक्तामा जोड दिइएको छ।

ग्लोबल वार्मिङ के हो?
ग्लोबल वार्मिङ भन्नाले वातावरणमा हरितगृह ग्यास (जस्तै कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइड) को बढ्दो सङ्केन्द्रणका कारण पृथ्वीको सतही तापक्रममा भएको दीर्घकालीन वृद्धिलाई जनाउँछ। यस प्रक्रियामा मुख्यतः मानवजन्य गतिविधिले जीवाश्म इन्धन दहन गर्दा उत्सर्जित ग्यासहरूले पृथ्वीलाई घेरेर बाहिर जानु पर्ने गर्मीलाई थाम्ने काम गर्छ। परिणामस्वरूप हिमनदिमा पग्लन बढ्ने, समुद्री सतहउचाइ बढ्ने, चरम गर्मी र वर्षा घटना बढ्नेलगायत मौसमीय असामान्यताहरू देखिन थालेका छन्। मानवजन्य कारणका अतिरिक्त प्राकृतिक कारणहरू—जस्तै सूर्यको विकिरणमा समयसापेक्ष परिवर्तन वा ज्वालामुखी गतिविधि—ले पनि जलवायुमा अलिकति प्रभाव पार्दछन्, तर हालको तीव्र तापक्रम वृद्धिमा मानवजन्य कारकहरू प्रमुख मानिन्छन्।

कारकहरू (मानवजन्य र प्राकृतिक)
ग्लोबल वार्मिङका मानवजन्य कारणमा पहिलोमा जीवाश्म इन्धन दहनबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यासहरू पर्दछन्। उद्योग, यातायात, विद्युत उत्पादन र कृषि–वनिय गतिविधिहरूले वातावरणमा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइड जस्ता ग्यासहरूको मात्रा बढाउँछन्। यि ग्यासहरूले पिण्डको वरिपरि अनुवांशिक रूपमा एउटा “हरितगृह प्रभाव” सिर्जना गरी थप ऊर्जा निस्कन नदिँदा तापक्रम वृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछन्। यसका अतिरिक्त वनोद्योगीकरण (वनउद्धार) ले कार्बन सोख्ने प्रकृया (फोटोसिन्थेसिस)लाई अवरुद्ध गरेर वार्मिङ बढाउँछ। प्राकृतिक कारणहरूमध्ये सूर्यको विकिरणमा दीर्घकालीन परिवर्तन र केही ज्वालामुखी विस्फोटले वातावरणमा न्यून तथा अल्पकालीन प्रभाव पार्छन्, तर वर्तमान घटना रेखाचित्रमा मानव योगदान बढी बलियो देखिएको छ।

मानव जीवनमा प्रभाव
ग्लोबल वार्मिङले स्वास्थ्य, कृषि, पानी आपूर्ति र बस्तीहरुमा व्यापक असर पुर्‍याइरहेको छ। गर्मीक्रम वृद्धिसँगै हीटस्टोक, हृदय तथा श्वासप्रश्वासीय समस्या बढ्न सक्छन् भने वर्षाको अनियमितताले पानीजन्य सरुवा रोग (दस्त, हैजाजस्ता) मा जोखिम बढाउँछ। साथै, हिमायती क्षेत्रको पग्लिने प्रक्रियाले कीरापतङ्गले सार्ने रोग (जस्तै मलेरिया, डेंगु) को हिमाली सीमानजिक फैलावट सम्भावना बढाएको पाइन्छ। कृषि उत्पादनमा पनि असर परिरहेको छ; बढ्दो तापक्रम र असामयिक वर्षाले खेतीयोग्य माटो तथा बालीमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने भएकाले खाद्य सुरक्षा कमजोर हुन सक्छ। उदाहरणका लागि पछिल्ला वर्षमा नेपालको तराई र मध्यपहाडी क्षेत्रमा खेतीयोग्य नदी प्रवाह अविरल नरहे झैं देखिएको छ, जसले सिंचाई र उपज न्यून हुने जोखिम देखाएको छ।

पानी स्रोतमा ग्लोबल वार्मिङले अहिलेदेखि नै चुनौती देखाएका छन्। हिमालका हिमनदिले एशियाका करिब १० वटा प्रमुख नदी प्रणालीलाई वर्षा र मौसममा पानी धारण गरी झरी दिँदै आएका छन्। विगत दशकमा हिमालय–हिन्दुकुश क्षेत्रमा हिमनदिमा करिब १२% क्षेत्र र ९% बरफाश भण्डार घटेको तथ्याङ्क छ। यसबाट नदीहरूका प्रवाह चरम मौसमी निर्भर हुँदै गएको र सुख्खा मौसममा पानीको कमी बढ्ने सम्भावना छ। परिणामस्वरूप कृषिमा सिंचाइ संकट, घरायसी पानी अभाव र जलविद्युत उत्पादनमा कठिनाइ आउन सक्छ।

बस्ती र पूर्वाधारमा पनि जोखिम बढेको छ। चर्को गर्मी र असामयिक ठूलो वर्षाले हिमाली पहाड, तराई र पहाडी क्षेत्रमा पहिरो र बाढीको घटना बढी भइरहेका छन्। मौसम तीव्रताका कारण विस्थापन र संरचना क्षतिबारे चेतावनी दिनुका साथै, बाढी र पहिरोले पर्यटन, यातायात र जलविद्युत् संयन्त्रमा अवरोध पुर्‍याउँछ। वास्तवमा विश्वव्यापी अध्ययनहरूले भविष्यमा गर्मी लहर, सुख्खा अवधि र ठूलो वर्षाका घटनाहरू तीव्र बन्ने बताइसकेको छ।

नेपालको हिमाली क्षेत्र र हिमाली पर्यटनमा प्रभाव
नेपालमा ग्लोबल वार्मिङको सबैभन्दा प्रत्यक्ष प्रभाव हिमालयमा देखिन्छ। हिन्दुकुश–हिमालय (HKH) क्षेत्रमा ६३,७०० भन्दा बढी हिमनदिहरू छन्, जसमध्ये लगभग ५५,७८२ वर्गकिमी क्षेत्र ओगटिएको छ र ४५००–६००० मिटर उचाइबीचको ७८% भागमा अवस्थित छन्। यी हिमनदिहरू कम्तिमा १० वटा प्रमुख नदीहरूको स्रोत भएकोले निकटभविष्यमा पग्लने दर तीव्र भएमा पानी सुरक्षा र बाढी–पहिरो जोखिम दुबै बढ्ने संकेत हो।

ग्लोबल वार्मिङका कारण ठूला हिमनदिका संघारहरू सिकुड्दै गएपछि नयाँ हिमताल (ग्लेशियल लेक) बन्न थालेका छन्। उदाहरणका लागि नेपाल हिमालयमा १९७७ मा करीब ६०६ हिमतालहरू रहेका थिए, जुन २०१७ सम्म बढेर १५४१ पुगेको छ; सतह क्षेत्रफल भने १९७७ का ~५५.५३ वर्गकिमीबाट २०१७ मा ~८०.९५ वर्गकिमी पुगेको तथ्यांक छ। यो करिब २५% क्षेत्रफल वृद्धिको दर हो (१९८७–२०१७)। बढ्दो हिमतालको कारण, अचानक हिउँ र बरफ फुटेर आएको बाढी (ग्लेशियर ताल विस्फोट) का जोखिम बढेका छन्, जसले तलतर्फ बसोबास गर्ने समुदाय र पूर्वाधारमा गम्भीर खतरा पुर्‍याउँछ।

पर्यटन व्यवसायमा समेत यी परिवर्तन चर्को प्रभाव पारिरहेका छन्। समग्रमा पर्यटनमा जलवायु जोखिम (बढ्दो तापक्रम, हिमनदी पग्लने, बाढी, पहिरो र चरम मौसमी घटना) ले गन्तव्य र पूर्वाधारमा अवरोध ल्याइरहेको छ। उच्च हिमाली पर्यटनस्थलहरू, जस्तै खोला नजिकका चरा (उदाहरण: इमजात्सो, त्शो रोल्पा) भू-खतराको शिकार हुने क्रम बढेको छ। तलका मार्ग र गन्तव्यमा हिमपहिरो, ढुङ्गा खस्ने र भूक्षयका घटना बढेपछि ट्रेकिङ मार्ग र धर्मशालाहरूको पहुँच अवरुद्ध हुने गरेको छ। यस्तो अस्थिरता र जोखिमका कारण हिमाली यात्रुहरू र अण्डरवाल टेकरहरूमा अनिश्चितता बढेको छ, जसले दीर्घकालीनमा पर्यटन आम्दानी घटाउने र स्थानीय जीविकोपार्जन असुरक्षित हुने सम्भावना देखाउँछ।

तालिका: नेपालका प्रमुख ग्लेशियर र परिवर्तनहरू

तालिका व्याख्या: नेपालमा करिब ३८०८ हिमनदिहरू छन् जसको जम्मा क्षेत्र ~३९०० वर्गकिमी थियो, र १९७७–२०१० कालनिर्धारणबीच कुल २४% क्षेत्रफल हराएको थियो। तालिकामा उल्लेखित तीन प्रमुख हिमनदिहरूको उदाहरणले छोटो अवधीमा तीव्र क्षय दर देखाउँछ।

निष्कर्ष र व्यावहारिक उपायहरू
ग्लोबल वार्मिङ र यसको हिमालयी प्रभावका उपरान्त खतराहरूलाई मध्यनजर गर्दै छिटो निर्णय र कार्यान्वयन अपरिहार्य छ। IPCC तथा ICIMOD का वैज्ञानिकहरू कडा उत्सर्जन कटौती तथा अनुकूलन योजनामा तत्काल लगानी गर्न जोड दिन्छन्। नेपालको सन्दर्भमा नीतिगत तहमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने योजना (जस्तै नवीकरणीय ऊर्जाको विकास, कचराको व्यवस्थापन) अगाडि बढाउनुका साथै, स्थानीय अनुकूलन कार्यक्रमहरू अमलमा ल्याउनुपर्छ। हिमाली जोखिम व्यवस्थापनमा ग्लेशियर र हिमतालको अनुगमन प्रणाली सुदृढ पार्नुपर्छ। आगन्तुक र स्थानीय जनतालाई हिम पहिरो र ग्लेशियर ताल विस्फोटबारे सतर्क राख्न पूर्वचेतावनी प्रणाली स्थापन र ताल/ड्याम व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ।

पर्यटन व्यवसायले दीगो अभ्यासमा ध्यान दिनुपर्दछ; पानी बचत, हरित ऊर्जा र दिगो आवास विकासजस्ता उपायहरू अपनाउनुपर्छ। नीति बनाउने तहबाट समेत पर्यटनलाई पर्यावरणमैत्री र अनुकूलनशील बनाउन नवप्रवर्तन, क्षमता निर्माण र बहु-हितकारी सहकार्यमा जोड दिइनु आवश्यक छ। स्थानीय सरकारले हिमाली पर्यटन क्षेत्रमा सतत व्यवसाय मोडल अपनाउन रणनीति तयार गर्दै, जोखिम बीमा र वैकल्पिक व्यवसाय सिक्का सिर्जना गर्नुपर्दछ।

सारांशमा, ग्लोबल वार्मिङले विश्वव्यापी मात्र होइन नेपालको हिमाली पहाड र सामाजिक–आर्थिक संरचनामा पनि गम्भीर चुनौती खडा गरेको छ। वैज्ञानिक तथ्यांक र उद्धरणहरूले देखाउँछन् कि वर्तमान दिशानिर्देशन यथास्थितिमा रहँदा जोखिम बढ्दै जानेछ। त्यसैले कार्यान्वयन योग्य नीति, स्थानीय तहमा सहयोग र दिगो अभ्यासहरू मिलाएर मात्र मानवीय संरक्षण र हिमालयको सरंक्षण सम्भव छ भन्ने निष्कर्ष हुन्छ।

स्रोतसन्दर्भ: प्रकाशित अन्तर्राष्ट्रिय तथा राष्ट्रिय प्रतिवेदन र विज्ञानिक लेखहरू (जस्तै: IPCC AR6/संश्लेषण रिपोर्ट, WMO तथा ICIMOD प्रकाशनहरू, नेपाल सरकारका तथ्यांक, र हालका शैक्षिक अनुसन्धानहरू) बाट उद्धृत।उद्धरणहरू: WWF, ICIMOD, AmarNepal, MDPI Remote Sensing आदिबाट लिइएको छ।