काठमाडौँ। नेपालको हिमाली क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता, मौलिक संस्कृति र साहसिक पर्यटनका लागि विश्वभर परिचित छ। हरेक वर्ष हजारौँ स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक हिमालको दृश्यावलोकन, पदयात्रा र स्थानीय जीवनशैलीको अनुभव लिन नेपाल आउने गर्छन्। विशेषगरी वर्षायाम सकिएपछि सुरु हुने शरद ऋतु हिमाली पर्यटनका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। तर पछिल्ला प्राकृतिक विपद्का घटनाले हिमाली पर्यटनको सम्भावनासँगै यात्रुको सुरक्षा र पूर्वाधारको दिगोपनबारे गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्।
सन् २०२६ को अक्टोबरमा गोरखाको बुढीगण्डकी नदी क्षेत्रमा आएको बाढी र पहिरोले यस चुनौतीलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ। पहिरोका कारण नदीको बहाव अवरुद्ध भएपछि आएको बाढीले बस्ती, पुल, सडक तथा जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुर्याएको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार अक्टोबर १२ सम्म गोरखाको प्रभावित क्षेत्रमा एक सयभन्दा बढी विदेशी पदयात्री अलपत्र परेको जानकारी सार्वजनिक भएको थियो। उद्धार कार्य जारी रहँदा पाँच स्थानीय बासिन्दा बेपत्ता रहेको विवरणसमेत आएको थियो।
हिमालको सुन्दरता र बदलिँदो प्राकृतिक जोखिम
नेपालका हिमाली भूभागमा अग्ला हिमशृङ्खला, गहिरा नदीघाँटी, हिमताल, वनजङ्गल र विविध सांस्कृतिक सम्पदा छन्। यही प्राकृतिक र सांस्कृतिक विशेषताले नेपाललाई विश्वकै आकर्षक पदयात्रा गन्तव्य बनाएको छ।
सगरमाथा, अन्नपूर्ण, मनास्लु र लाङटाङ क्षेत्रका पदमार्गले स्थानीय अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्। होटल, चिया पसल, होमस्टे, भरिया, पथप्रदर्शक, यातायात व्यवसायी तथा हस्तकलासँग सम्बन्धित समुदायको आम्दानीमा पर्यटनको ठूलो भूमिका हुन्छ।
तर हिमाली भूगोल प्राकृतिक जोखिमबाट मुक्त छैन। तीव्र वर्षा, पहिरो, नदीमा अचानक आउने बाढी, हिमताल विस्फोट र तापक्रममा हुने परिवर्तनले हिमाली समुदाय तथा पर्यटकीय पूर्वाधारलाई असर गर्न सक्छन्।
जलवायु परिवर्तनलाई यी सबै घटनाको एकमात्र कारण मान्न नमिले पनि तापक्रम वृद्धि र वर्षाको बदलिँदो स्वरूपले हिमाली जोखिमको मूल्याङ्कन तथा व्यवस्थापनलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।
बुढीगण्डकीको घटनाले दिएको सन्देश
गोरखाको बुढीगण्डकी क्षेत्रमा भएको पछिल्लो घटनाले हिमाली पर्यटन केवल पदमार्ग खुला हुनु वा मौसम सफा देखिनुसँग मात्र सम्बन्धित नभएको देखाएको छ। पहिरोले नदीको बहाव रोक्न सक्छ, अस्थायी रूपमा पानी जम्न सक्छ र त्यसपछि अचानक बाढी आउँदा तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्ती तथा संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा सडक र पुल भत्किनुका साथै सञ्चार सम्पर्क, खाद्यान्न आपूर्ति र उद्धार कार्यसमेत प्रभावित हुन सक्छन्। दुर्गम क्षेत्रमा रहेका पर्यटकलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन हेलिकोप्टर, स्थलमार्ग र स्थानीय उद्धार टोलीको समन्वय आवश्यक पर्न सक्छ।
यस घटनाले हिमाली पर्यटनको विकाससँगै जोखिमको पूर्वानुमान, स्थानीय सूचना प्रणाली र आपत्कालीन उद्धार क्षमतामा लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै सुरक्षा व्यवस्थापन आवश्यक
नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई सुरक्षित र विश्वसनीय बनाउन सरकारी निकाय, पर्यटन व्यवसायी, स्थानीय तह र समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ।
पहिलो, पदमार्ग, झोलुङ्गे पुल, सडक र नदी किनारका संरचनाको नियमित निरीक्षण गरिनुपर्छ। प्राकृतिक विपद्बाट क्षति पुगेका मार्गलाई मर्मत नगरी सञ्चालनमा ल्याउँदा यात्रु र स्थानीय बासिन्दाको ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ।
दोस्रो, मौसम पूर्वानुमान तथा बाढी–पहिरोको चेतावनी दुर्गम बस्ती र पदयात्रा मार्गसम्म समयमै पुर्याउनुपर्छ। सूचना स्थानीय भाषामा समेत उपलब्ध गराउन सके जोखिम बुझ्न र आवश्यक निर्णय लिन सहज हुन्छ।
तेस्रो, पर्यटकले पदयात्रामा जानुअघि आधिकारिक सूचना, स्थानीय प्रशासनको निर्देशन, मार्गको अवस्था र मौसमको जानकारी लिनुपर्छ। आवश्यकताअनुसार अनुभवी पथप्रदर्शकको सहयोग लिनु तथा पर्याप्त समय र आपत्कालीन तयारीसहित यात्रा गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
चौथो, स्थानीय समुदायलाई विपद् व्यवस्थापन, प्राथमिक उपचार, सञ्चार सम्पर्क र उद्धारसम्बन्धी तालिम दिनुपर्छ। दुर्गम क्षेत्रमा घटना भएपछि सबैभन्दा पहिले सहयोग पुर्याउने व्यक्ति प्रायः स्थानीय बासिन्दा नै हुने भएकाले उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धि अपरिहार्य छ।
हिमाली समुदायको जीविकोपार्जनसँग जोडिएको पर्यटन
हिमाली पर्यटनको चर्चा गर्दा पर्यटकको अनुभव र सुरक्षासँगै स्थानीय समुदायको जीवनयापनलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। प्राकृतिक विपद्का कारण पदमार्ग बन्द हुँदा होटल, होमस्टे, भरिया, गाइड र साना व्यवसायीको आम्दानीमा प्रत्यक्ष असर पर्छ।
त्यसैले पर्यटन व्यवसायलाई एउटै मौसम वा एउटै पदमार्गमा निर्भर नराखी सांस्कृतिक पर्यटन, स्थानीय खानपान, परम्परागत वास्तुकला, हस्तकला, मौलिक पर्व र समुदायमा आधारित पर्यटनलाई पनि प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
शेर्पा, तामाङ, गुरुङलगायत हिमाली तथा पहाडी समुदायका भाषा, भेषभूषा, धार्मिक आस्था र जीवनशैली पर्यटनका महत्त्वपूर्ण सम्पदा हुन्। यस्ता सम्पदाको संरक्षण गर्दै स्थानीय समुदायलाई पर्यटनबाट प्राप्त लाभमा उचित हिस्सेदारी दिन सके पर्यटन अझ दिगो बन्न सक्छ।
अबको प्राथमिकता : सुरक्षित र जिम्मेवार पर्यटन
नेपालको हिमाली पर्यटनको भविष्य प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रचारमा मात्र निर्भर हुँदैन। पर्यटकले सुरक्षित यात्रा गर्न सक्ने वातावरण, भरपर्दो सूचना, दक्ष जनशक्ति, व्यवस्थित पूर्वाधार र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
प्राकृतिक विपद् पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नहुन सक्छ, तर पूर्वतयारी, वैज्ञानिक जोखिम मूल्याङ्कन र समयमै सूचना प्रवाहबाट क्षति कम गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि पर्यटन नीति निर्माणदेखि स्थानीय स्तरको कार्यान्वयनसम्म विपद् जोखिम न्यूनीकरणलाई समेट्न आवश्यक छ।
हिमाल नेपालको पहिचान मात्र होइन, लाखौँ मानिसको जीविकोपार्जन, सांस्कृतिक निरन्तरता र प्राकृतिक सम्पदाको आधार पनि हो। त्यसैले हिमाली पर्यटनलाई सुरक्षित, समावेशी र वातावरणमैत्री बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
हिमाल हेर्न आउने पर्यटकको सुरक्षा, हिमाली समुदायको समृद्धि र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई एउटै लक्ष्यमा जोड्न सके मात्र नेपालको पर्यटन दीर्घकालीन रूपमा सफल बन्न सक्छ।
प्रतिक्रिया
सम्बन्धित खवर
