सगरमाथाको आधार शिविर। एक्काइसौं शताब्दीको सुरुवातमा यहाँ पुग्ने आरोहीले सानो खोल्सा र साधारण पालमा बास पाउँथे। आज त्यही ठाउँमा पाँचतारे होटेलकै सुविधा, एस्प्रेसो कफी र हाइस्पिड इन्टरनेट छ। तर, यो भौतिक समृद्धिको चमकभित्र एउटा गाढा छाया लुकेको छ—त्यो खोल्सा अहिले खोलामा परिणत भइसकेको छ, र वरपरका हिमचुलीहरू पहिलेजस्तो स्थिर छैनन्। तीनपटक सगरमाथा आरोहण गरेका लाक्पा तेम्बा शेर्पा भन्छन्, “हिमाल पहिलेको जस्तो छैन”। यो केवल एक आरोहीको अनुभूति मात्र होइन, यो नेपालको पर्वतारोहण उद्योगको भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर जलवायु संकटको पूर्वसूचना हो।
🧊 पग्लिरहेको हिमाल, फेरिँदै आरोहणको भूगोल
जलवायु परिवर्तनले नेपालका हिमालहरूको भौतिक स्वरूपलाई नै हिंस्रक रूपमा बदलिरहेको छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि हिमालयमा हिमनदीहरू तीव्र गतिमा खुम्चिँदै छन्, जसले गर्दा चट्टानी भागहरू खुला भएका छन्, हिउँका दरारहरू फराकिला भइरहेका छन् र पर्माफ्रोस्ट (स्थायी हिउँ) पग्लिएर ढुङ्गा खस्ने क्रम बढेको छ। यसको सीधा अर्थ—परम्परागत आरोहण मार्गहरू अप्रत्याशित र खतरनाक बन्दै गएका छन्।
यसको एउटा चर्चित उदाहरण हो सगरमाथाको दक्षिण कोल हिमनदी, जसले विगत २५ वर्षमा मात्र ५४ मिटरभन्दा बढी मोटाइ गुमाइसकेको छ। अझ चकित पार्ने तथ्य के छ भने, अनुसन्धानले सगरमाथाका हिमनदीहरूले विगत ३० वर्षमा २,००० वर्ष पुरानो बरफ गुमाएको देखाएको छ। यो केवल वातावरणीय क्षति मात्र होइन, यो पर्वतारोहणको जग नै हल्लिनु हो।
⚠️ बढ्दो जोखिम: हिमपहिरोदेखि हिमताल विस्फोटसम्म
हिमालको यो रूपान्तरणले आरोहीहरूका लागि मात्र नभई समग्र हिमाली क्षेत्रका बासिन्दाका लागि पनि जोखिम बढाएको छ। बढ्दो तापक्रमका कारण हिमपहिरोको शृंखला तीव्र बनेको छ। यसैगरी, पग्लिएका हिमनदीले बनाएका तालहरू कमजोर प्राकृतिक बाँधका कारण विस्फोट हुने खतरा बढेको छ, जसलाई ‘ग्लेसियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड’ (GLOF) भनिन्छ। सोलुखुम्बुको थामे क्षेत्रमा गएको हिमबाढीले २५ घर, विद्यालय र स्वास्थ्य चौकी नष्ट गरेको घटना यसको पछिल्लो उदाहरण हो। विज्ञहरूले सगरमाथा क्षेत्रलाई हिमताल फुट्ने बाढीका लागि “अति संवेदनशील क्षेत्र” भनेर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
💰 अर्थतन्त्रको मेरुदण्डमाथिको प्रहार
नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्यटनको ठूलो हिस्सा छ—विश्व बैंकका अनुसार यसले नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा करिब ६.१% योगदान गर्छ र लगभग १२ लाख रोजगारी सिर्जना गर्छ। पर्वतारोहण यसको मुटु हो। तर, जलवायु परिवर्तनले यो आयातर्फको ढोका साँघुरो बनाउँदै छ। अस्थिर मौसम, बढ्दो हिमपहिरो र अप्रत्याशित आरोहण अवस्थाले सिजनको योजना नै अस्तव्यस्त बनाइरहेका छन्, जसले पर्वतारोहणमा निर्भर समुदायको जीविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।
🏔️ शेर्पा समुदाय: पहिलो पङ्क्तिमा, तर अन्तिममा सुनुवाइ
यो संकटको सबैभन्दा ठूलो मारमा पर्ने शेर्पा समुदाय हो, जसले पुस्तौंदेखि हिमाललाई आफ्नो घर र जीविकाको स्रोत मानेको छ। तर, उनीहरूको अनुभव र ज्ञान नीति निर्माणमा अझै उपेक्षित छ। जलवायु परिवर्तनले हिमालको हिउँ घटाएर वातावरणीय र मानवीय जीवनलाई जोखिमतिर धकेलिरहेको भए पनि, शेर्पाहरूको परम्परागत ज्ञानले यो चेतना पहिल्यैदेखि बोकेको थियो। अचेल युवा शेर्पाहरूको आकर्षण पथप्रदर्शक पेसामा घट्दै गएको छ, किनकि जोखिम बढ्दै जाँदा र प्रतिफल उही रहँदा यो पेसा पहिलेजस्तो आकर्षक छैन।
🔄 अनुकूलनका प्रयास: केही आशाका किरण
यो निराशाजनक चित्रबीच केही सकारात्मक पहलहरू पनि भइरहेका छन्। वैज्ञानिकहरूले सगरमाथा आधार शिविरलाई नै स्थानान्तरण गर्न सुझाव दिएका छन्, किनकि मानवीय गतिविधिले (खाना पकाउने इन्धन, मानव मूत्र आदि) स्थानीय रूपमा हिमनदी पग्लिने क्रमलाई तीव्र बनाएको छ। पर्वतारोहण समुदायले पनि आरोहण सिजन लम्ब्याउने, वैकल्पिक मार्गहरू खोज्ने र सुरक्षा तालिममा जोड दिने जस्ता अनुकूलन रणनीतिहरू अपनाइरहेका छन्।
निष्कर्ष: हिमाल जोगाउनु भनेको पर्वतारोहण जोगाउनु हो
नेपालको पहिचान र अर्थतन्त्र दुवै हिमालसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन्। जलवायु परिवर्तनले यी हिमालहरूलाई नै अस्थिर बनाइरहेको छ भने पर्वतारोहण क्षेत्रको भविष्य पनि त्यही अनुपातमा असुरक्षित बन्दै छ। यो समस्या केवल आरोही वा शेर्पा समुदायको मात्र होइन, यो राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक पहिचानको प्रश्न हो। जसरी कामी रिता शेर्पाले नयाँ कीर्तिमान राख्दै छन्, त्यसरी नै हामीले पनि हिमाल जोगाउने कीर्तिमान राख्नुपर्छ। किनकि हिमाल बाँचे मात्र पर्वतारोहण बाँच्नेछ, र पर्वतारोहण बाँचे मात्र नेपालको एउटा गौरवशाली अध्याय बाँच्नेछ।
