हिमाली सन्देश | विशेष फिचर, शेर्पा समुदायको पहिचान हिमाल आरोहण, बौद्ध धर्म, मौलिक भाषा र समृद्ध सांस्कृतिक परम्परासँग मात्र सीमित छैन। यस समुदायको पारिवारिक संरचना, वंश परम्परा र सामाजिक सम्बन्ध बुझ्न परम्परागत थर प्रणालीको पनि उत्तिकै महत्त्व छ। शेर्पा भाषामा ‘रु’ भनिने थर केवल नामको पछाडि लेखिने शब्द होइन, यो समुदायको पुर्ख्यौली इतिहास, पारिवारिक सम्बन्ध, वैवाहिक परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण आधार हो।

विश्व शेर्पा संघद्वारा प्रकाशित ‘शेर्पा सम्पदा’ पुस्तकमा समावेश ‘शेर्पा समुदायको परम्परागत थर (रु) सम्बन्धी अनुसन्धान प्रतिवेदन २०८२’ ले शेर्पा थर प्रणालीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सामाजिक महत्त्व, वर्तमान चुनौती र संरक्षणका उपायबारे चर्चा गरेको छ। प्रतिवेदनले मौखिक परम्परामा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकतासमेत औँल्याएको छ।

‘रु’ अर्थात् थर : नामभन्दा गहिरो पहिचान
प्रतिवेदनअनुसार शेर्पा समुदाय नेपालको पूर्वी हिमाली तथा उच्च पहाडी भूभागमा प्राचीनकालदेखि बसोबास गर्दै आएको विशिष्ट समुदाय हो। ‘शेर्पा’ शब्दको उत्पत्तिलाई प्रतिवेदनले शेर्पा भाषाका ‘श्यार’ अर्थात् पूर्व र ‘पा’ अर्थात् बासिन्दासँग जोडेर व्याख्या गरेको छ। यसले समुदायको ऐतिहासिक सम्बन्ध नेपालको पूर्वी हिमाली क्षेत्रसँग रहेको बुझाइ प्रस्तुत गर्छ।

सुरुवाती समयमा सोलुखुम्बु क्षेत्रमा केन्द्रित बसोबास रहेको शेर्पा समुदाय आर्थिक, सामाजिक तथा व्यावसायिक कारणले क्रमशः नेपालका विभिन्न जिल्ला र विदेशसम्म फैलिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। नेपालका अतिरिक्त भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, मणिपुर, आसाम तथा हिमाचल प्रदेशलगायत क्षेत्र, तिब्बत, भुटान र आधुनिक समयमा अमेरिका तथा युरोपका विभिन्न देशमा समेत शेर्पा समुदायको बसोबास रहेको उल्लेख गरिएको छ।

यति व्यापक भौगोलिक विस्तारका बाबजुद समुदायभित्र प्रचलित परम्परागत थर प्रणालीको उत्पत्ति, विकासक्रम, आन्तरिक वर्गीकरण र सामाजिक अर्थबारे व्यवस्थित लिखित अध्ययनको अभाव रहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

शेर्पा परम्परामा ‘रु’ लाई ‘हाड’ अर्थात् वंशको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। मानव शरीरमा हाडले संरचनात्मक आधार दिएजस्तै पारिवारिक तथा सामाजिक संरचनामा थरले वंशीय निरन्तरताको आधार प्रदान गर्छ भन्ने सांस्कृतिक मान्यता यसमा निहित छ।

यस प्रणालीले व्यक्तिको नाम मात्र होइन, ऊ कुन वंशीय परम्परासँग सम्बन्धित छ, परिवारबीचको नातासम्बन्ध कस्तो छ र विवाहका क्रममा कुन सामाजिक नियम पालना गर्नुपर्छ भन्ने विषय बुझ्न पनि मद्दत गर्छ।

हाडनाता र रगतको नाताको परम्परागत अवधारणा
प्रतिवेदनले शेर्पा समाजको वंश तथा नातासम्बन्धलाई मुख्यतः दुई आधारमा व्याख्या गरेको छ—हाडनाता र रगतको नाता।

हाडनाता पितृवंशीय परम्परासँग सम्बन्धित छ। यसअनुसार बाबुको थर सन्तानमा हस्तान्तरण हुन्छ र एउटै पितृवंशीय थरको निरन्तरता पुस्तौँसम्म कायम रहने मान्यता छ। प्रतिवेदनमा एउटै हाडनाता भएका महिला र पुरुषबीच विवाह गर्नुलाई सामाजिक तथा धार्मिक दृष्टिले निषेधित मानिएको उल्लेख छ। यही मान्यतासँग जोडिएर मामाचेला–मामाछोरी तथा फुपुचेला–फुपुचेलीबीच विवाह नगर्ने परम्पराको चर्चा गरिएको छ।

त्यसैगरी, रगतको नाताले मातृपक्षसँग सम्बन्धित नाता र निकट सम्बन्धको सीमालाई जनाउँछ। प्रतिवेदनअनुसार शेर्पा समुदायमा आमापट्टिको दूधको नातासमेत सात पुस्तासम्म विचार गर्नुपर्ने परम्परागत मान्यता रहेको छ। मातृपक्षका निकट नाताभित्र विवाहलाई परम्पराविपरीत मानिने उल्लेख छ।

प्रतिवेदनले यी सामाजिक नियमलाई समुदायको वंशीय निरन्तरता र पारिवारिक सम्बन्ध व्यवस्थित राख्ने परम्परागत अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरेको छ। यसलाई बुझ्दा सांस्कृतिक मान्यता र आधुनिक कानुनी व्यवस्थालाई अलग-अलग सन्दर्भमा हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

परम्परा र आधुनिक विज्ञानबीचको सम्बन्ध
थर प्रणालीको अध्ययनमा प्रतिवेदनले आधुनिक आनुवंशिकी (जेनेटिक्स) को प्रसङ्गसमेत उठाएको छ। यसमा निकट नाताभित्र विवाह हुँदा परिवारमा रहेका केही अप्रभावी आनुवंशिक गुण सन्तानमा व्यक्त हुन सक्ने सम्भावनाबारे चर्चा गरिएको छ।

प्रतिवेदनले पितृवंशीय सम्बन्धलाई वाई क्रोमोजोम र मातृवंशीय सम्बन्धलाई माइटोकन्ड्रियल डीएनएसँग जोडेर व्याख्या गरेको छ। यी जैविक अवधारणाले वंशसम्बन्धी अध्ययनमा भूमिका खेल्न सक्छन्। तर परम्परागत थरको नाम मात्रका आधारमा कुनै व्यक्तिको आनुवंशिक सम्बन्ध निश्चित गर्न सकिँदैन; त्यसका लागि वैज्ञानिक प्रमाण र उपयुक्त अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

शेर्पा समाजले आधुनिक आनुवंशिकीको विकास हुनुभन्दा धेरै अघिदेखि नातासम्बन्धका निश्चित नियम अभ्यास गर्दै आएको तथ्यलाई प्रतिवेदनले विशेष महत्त्व दिएको छ। यसले परम्परागत सामाजिक ज्ञानको अध्ययन गर्दा त्यसको ऐतिहासिक सन्दर्भ, मौखिक परम्परा र वैज्ञानिक प्रमाणबीच स्पष्ट भिन्नता राख्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखाउँछ।

विश्वव्यापी बसाइँसराइले थपेका चुनौती
शिक्षा, रोजगारी र बसाइँसराइका कारण नयाँ पुस्ताका शेर्पाहरू काठमाडौंलगायत सहर र विदेशका विभिन्न मुलुकमा बसोबास गर्न थालेका छन्। यस परिवर्तनले भाषा, संस्कृति र पारिवारिक सम्बन्धमा नयाँ सम्भावनासँगै चुनौती पनि थपेको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ।

पहिलो चुनौती हो—आफ्नो थर र उपथरबारे जानकारीको कमी। नयाँ पुस्ताले पुर्ख्यौली थरको इतिहास, त्यसका विभिन्न रूप र पारिवारिक सम्बन्धबारे पर्याप्त जानकारी नपाउँदा पुरानो थर बिर्सने वा पुर्ख्यौली स्थान, पदवी अथवा पेसालाई नै स्थायी उपथरका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

दोस्रो चुनौती अन्तरसमुदाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विवाहसँग सम्बन्धित छ। फरक समुदायमा विवाह गरेपछि पनि शेर्पा भाषा, धर्म र संस्कारलाई निरन्तरता दिने परिवारका सन्तानले परम्परागत थर कसरी ग्रहण गर्ने भन्ने विषयमा सामाजिक अन्योल देखिन सक्ने प्रतिवेदनको विश्लेषण छ।

त्यस्तै, विभिन्न जिल्लामा बसोबास गर्ने परिवारबीच थरको उच्चारण र लेखाइमा फरक पाइनु, केही थरको लिखित इतिहास उपलब्ध नहुनु तथा पुराना मौखिक अभिलेख क्रमशः हराउँदै जानु पनि पहिचान संरक्षणका प्रमुख चुनौती हुन्।

यी समस्याले थरको नाम सम्झने विषयभन्दा पर गएर पुर्ख्यौली इतिहास, नातासम्बन्ध र सांस्कृतिक ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछन्।

थर तथा उपथरको अभिलेखीकरण किन आवश्यक ?
प्रतिवेदनमा शेर्पा समुदायका विभिन्न संघसंस्था, किदुग, इतिहासविद् र समुदायका जानकार व्यक्तिहरूसँगको छलफल तथा उपलब्ध विवरणको तुलनात्मक अध्ययनका आधारमा थर र उपथरको सूची संकलन गरिएको उल्लेख छ। यससँग सम्बन्धित सूची पुस्तकको अनुसूचीमा समावेश छ।

तर प्रतिवेदनले उक्त सूचीलाई अन्तिम र पूर्ण सूचीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छैन। विभिन्न क्षेत्रका थरको उच्चारण, लेखाइ र ऐतिहासिक आधारमा थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको यसले स्वीकार गरेको छ।

यसैले शेर्पा थरको अध्ययनमा स्थानीय मौखिक इतिहास, परिवारका पुराना अभिलेख, समुदायका जानकार व्यक्तिका अनुभव र उपलब्ध लिखित स्रोतलाई एकसाथ जोड्नुपर्ने देखिन्छ। कुनै थरको नाम वा लेखाइमा विवाद भएमा अनुमानका आधारमा निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा सम्बन्धित परिवार तथा समुदायबाट प्रमाण संकलन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

थरको मानकीकरण गर्दा स्थानीय भाषिक विविधता र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। एउटै थर विभिन्न क्षेत्रमा फरक ढङ्गले उच्चारण वा लेखिने अवस्था हुन सक्ने भएकाले त्यस्ता भिन्नताको अध्ययन गरी प्रमाणका आधारमा साझा अभिलेख तयार गर्नुपर्ने प्रतिवेदनको सुझाव छ।

संरक्षणका लागि प्रतिवेदनका १५ सुझाव
शेर्पा थर प्रणालीको दीर्घकालीन संरक्षण र नयाँ पुस्तामा यसको सही हस्तान्तरणका लागि प्रतिवेदनले विभिन्न व्यावहारिक सुझाव दिएको छ। तिनमा प्रमुख रूपमा निम्न विषय समेटिएका छन्।

१. पारिवारिक वंशावली तयार गर्ने: प्रत्येक परिवारले कम्तीमा सात पुस्तासम्मको पारिवारिक वंशावली स्पष्ट रूपमा लेखेर राख्ने र बालबालिकालाई आफ्नो थर तथा उपथरको जानकारी दिने।

२. सांस्कृतिक सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने: देश तथा विदेशमा रहेका शेर्पा युवालाई लक्षित गरी ‘आफ्नो रु (हाड) चिनौँ’ जस्ता अभियान सञ्चालन गर्ने।

३. आधिकारिक कागजातमा उपथरको पहिचान कायम गर्ने: नागरिकता वा अन्य सरकारी कागजातमा ‘शेर्पा’ मात्र लेखिँदा आन्तरिक पहिचान छुट्न सक्ने भएकाले उपथर उल्लेख गर्न मिल्ने प्रशासनिक व्यवस्थाबारे जनचेतना फैलाउने।

४. अन्तरसमुदाय विवाहबाट जन्मिएका सन्तानको पहिचानबारे संवाद गर्ने: शेर्पा संस्कृति र धर्मलाई निरन्तरता दिइरहेका सन्तानको थरसम्बन्धी पहिचानलाई समुदायबाट सामाजिक स्वीकृति प्रदान गर्ने विषयमा छलफल गर्ने।

५. सामुदायिक विद्यालयमा भाषा र संस्कृति पढाउने: शेर्पा भाषाका साथै थर, वंश परम्परा र सांस्कृतिक अभ्याससम्बन्धी विषयको पठनपाठनलाई प्रोत्साहन गर्ने।

६. क्षेत्रगत भिन्नताको अध्ययन गर्ने: विभिन्न भूगोलमा एउटै थरको लेखाइ र प्रयोगमा देखिने भिन्नता पहिचान गरी अनुसन्धान गर्ने।

७. उच्चारण र लेखाइमा समन्वय गर्ने: थरको बोली र देवनागरी लेखाइबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरी प्रमाणमा आधारित मानक रूप निर्धारण गर्ने।

८. सम्भोटा लिपिमा लेखिएका थरको अध्ययन गर्ने: देवनागरीमा लेखिएका थरलाई सम्भोटा लिपिमा रूपान्तरण गर्दा देखिन सक्ने भिन्नताबारे भाषिक तथा प्राज्ञिक अध्ययन गर्ने।

९. सीमापारि बसोबास गर्ने शेर्पाको थरसम्बन्धी अनुसन्धान गर्ने: चीन, तिब्बत, भुटानलगायत विभिन्न क्षेत्रमा रहेका सम्बन्धित समुदायका थरको थप अध्ययन गर्ने।

१०. एउटै थरका क्षेत्रगत नाम पहिचान गर्ने: फरक क्षेत्रमा फरक नामले चिनिने थरको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध स्पष्ट पार्ने।

११. लेखाइको एकरूपतासम्बन्धी समस्या समाधान गर्ने: बोलचालमा उस्तै सुनिने तर लेखाइमा फरक देखिने थरको अध्ययन गरी उपयुक्त मानक निर्धारण गर्ने।

१२. संस्थागत अभिलेखमा एकरूपता ल्याउने: विभिन्न संघसंस्थाले एउटै थरका अनेकौँ हिज्जे प्रयोग गरेको अवस्थामा विस्तृत अध्ययनपछि साझा लेखन पद्धति विकास गर्ने।

१३. क्षेत्रगत सामाजिक मान्यताको अध्ययन गर्ने: कुनै क्षेत्रमा स्वीकार्य र अर्को क्षेत्रमा अस्वीकार्य मानिने थर वा सम्बन्धसम्बन्धी अभ्यासको ऐतिहासिक तथा सामाजिक कारण बुझ्ने।

१४. अपूर्ण विवरणको पुनः प्रमाणीकरण गर्ने: अनुसन्धान प्रतिवेदनमा उल्लिखित तर आधिकारिक अभिलेख वा अन्तर्वार्ताबाट पुष्टि हुन नसकेका थरबारे थप प्रमाण संकलन गर्ने।

१५. व्यापक स्थलगत अनुसन्धान गर्ने: शेर्पा थरको नामकरण, इतिहास र लेखाइमा पूर्ण एकरूपता कायम गर्न विस्तृत क्षेत्रगत अध्ययन अघि बढाउने।

यी सुझावहरूले थरको संरक्षणलाई परिवार, समुदाय, शैक्षिक संस्था र शेर्पासम्बन्धी संघसंस्थाको साझा जिम्मेवारीका रूपमा अघि बढाउन खोजेका छन्।

डिजिटल वंशावली : भावी पुस्ताका लागि दीर्घकालीन आधार
प्रतिवेदनको अर्को महत्त्वपूर्ण सुझाव राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको डिजिटल शेर्पा वंशावली डाटाबेस निर्माण गर्नु हो। विश्व शेर्पा संघ, नेपाल शेर्पा संघ र शेर्पा इतिहासका जानकारहरूको नेतृत्वमा यस्तो अभिलेख तयार गर्न सके विभिन्न देशमा रहेका शेर्पाले आफ्नो पुर्ख्यौली वंशको विवरण खोज्न र पारिवारिक इतिहास सुरक्षित राख्न सहयोग पुग्न सक्छ।

यस्तो डाटाबेसमा थर तथा उपथरको मानक लेखाइ, वैकल्पिक हिज्जे, भौगोलिक वितरण, मौखिक इतिहास, उपलब्ध लिखित स्रोत र वंशावलीसम्बन्धी विवरण समावेश गर्न सकिन्छ। तर पारिवारिक वंशावली व्यक्तिगत तथा संवेदनशील जानकारीसँग पनि सम्बन्धित हुने भएकाले अभिलेख राख्दा सम्बन्धित परिवारको सहमति, गोपनीयता र तथ्य प्रमाणीकरणलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ।

डिजिटल अभिलेख निर्माणसँगै किदुग तथा संघसंस्थाको सदस्यता अभिलेखमा थर र उपथर उल्लेख गर्ने अभ्यास, नयाँ पुस्ताका लागि सांस्कृतिक सचेतना कार्यक्रम तथा स्थानीय भाषामा शैक्षिक सामग्री निर्माणले पनि महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन्।

पहिचान संरक्षणको साझा जिम्मेवारी
प्रतिवेदनको मूल निष्कर्ष स्पष्ट छ—शेर्पा समुदायको परम्परागत थर प्रणाली केवल नामकरणको चलन होइन; यो समुदायको इतिहास, वंशीय सम्बन्ध, सामाजिक मर्यादा र सांस्कृतिक पहिचानसँग गाँसिएको संरचना हो। आधुनिकता र विश्वव्यापीकरणले यस प्रणालीमा चुनौती थपे पनि यसको महत्त्व घटेको छैन।

बरु, नयाँ पुस्ता विभिन्न देशमा फैलिँदै गएको वर्तमान समयमा आफ्नो थरको इतिहास बुझ्नु, पुर्ख्यौली वंशावली सुरक्षित राख्नु र भाषा तथा संस्कृतिसँगको सम्बन्ध कायम गर्नु अझ आवश्यक बन्दै गएको छ।

यसका लागि परिवारले बालबालिकालाई आफ्नो थर र पुर्खाको जानकारी दिनुपर्छ। संघसंस्थाले तथ्यमा आधारित अभिलेख तयार गर्नुपर्छ। अनुसन्धानकर्ताले मौखिक परम्परा र लिखित प्रमाणलाई व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गर्नुपर्छ। साथै, फरक क्षेत्र र परिवारमा पाइने विविधतालाई सम्मान गर्दै विवादित विवरणको निष्पक्ष प्रमाणीकरण गर्नुपर्छ।

शेर्पा थर प्रणालीको संरक्षण भनेको विगतलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, पुर्खाबाट प्राप्त ज्ञानलाई प्रमाणित, व्यवस्थित र समयअनुकूल रूपमा भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो। आफ्नो ‘रु’ अर्थात् पुर्ख्यौली पहिचान बुझ्ने र सुरक्षित राख्ने प्रयासले शेर्पा समुदायको इतिहास तथा सांस्कृतिक निरन्तरतामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

स्रोत: विश्व शेर्पा संघद्वारा प्रकाशित ‘शेर्पा सम्पदा (Heritage of Sherpa)’ पुस्तक, ‘शेर्पा समुदायको परम्परागत थर (रु) सम्बन्धी अनुसन्धान प्रतिवेदन २०८२’, पुस्तकका मुद्रित पृष्ठ ३६–४३।

विश्व शेर्पा संघद्वारा प्रकाशित ‘शेर्पा सम्पदा (Heritage of Sherpa)’ पुस्तकको यहाँ बाट पढ्नुहोस्  

शेर्पाको थर ‘रु’ : वंश, पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताको आधार