पेम्बा गेलु शेर्पा / ७ जुन २०२५ ।

— तिब्बती बौद्ध धर्मको नेतृत्व र भविष्यलाई लिएर दशकौँदेखि चल्दै आएको द्वन्द्व पुनः एकपटक सतहमा आएको छ। गत जुन ६ मा चीनले नियुक्त गरेको ११औँ पञ्चेन लामा ग्याल्छेन नोर्बुले चिनिया राष्ट्रपति सी जिनपिङसँग भेट गर्दै तिब्बती बौद्ध धर्मलाई “चिनियाँ विशेषता” अनुरूप अनुकूल बनाउने घोषणा गरेपछि बहस फेरि चर्किएको छ। यो भेट केवल धार्मिक औपचारिकता मात्र थिएन, यसले तिब्बती धर्म, राजनीति र पहिचानबीचको जटिल सम्बन्धलाई फेरि उजागर गराएको छ।

झोङनानहाइ- चिनियाँ नेताहरूको रणनीतिक मुख्यालयमा भएको यो भेट धार्मिकभन्दा पनि राजनीतिक सन्देशले भरिएको थियो। सिन्ह्वा न्यूज एजेन्सीका अनुसार, ग्याल्छेन नोर्बुले राष्ट्रपति सी जिनपिङलाई परम्परागत तिब्बती ‘खादा’ अर्पण गर्दै, तिब्बती धर्मलाई चिनियाँ समाजवादी मूल्यहरूसँग अनुकूल बनाउने प्रतिवद्धता जनाए। यसले चीनको “सिनिसाइजेसन” नीति (जसअन्तर्गत राज्यले धार्मिक सम्प्रदायहरूलाई पार्टी विचारधारासँग मेल खानेरूपमा ढाल्न खोज्छ ) लाई धार्मिक क्षेत्रमै लागू गरिने संकेत दिएको छ।

तर ग्याल्छेन नोर्बुको यो उपस्थितिलाई तिब्बती समुदायले सधैं शंका र अस्वीकारको दृष्टिले हेर्दै आएको छ। सन् १९९५ मा दलाई लामाले ६ वर्षीय गेधुन क्ष्योकी ङिमालाई ११औँ पञ्चेन लामा घोषित गरेपछि उनी र उनको परिवार बेपत्ता भएका थिए। त्यसयता उनीहरूलाई सार्वजनिक रूपमा देखाइएको छैन, र चीनले कहिल्यै विश्वसनीय प्रमाण प्रस्तुत गरेको छैन।

चीनले त्यसपछि आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको धार्मिक संस्थाबाट ग्याल्छेन नोर्बुलाई पञ्चेन लामा नियुक्त गर्‍यो। तर प्रवासमा रहेका तिब्बतीहरू, विशेषगरी भारत, यूरोप र अमेरिकामा रहेका समुदायले उनलाई “राज्यले थोपरेको धार्मिक नेता” को रूपमा अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

चिनियाँकरणको पाइला तिब्बतमा: धार्मिक नेतृत्वमाथि चिनियाँ नियन्त्रणको खेल

ग्याल्छेन नोर्बुको यो भेटलाई दलाई लामाको आगामी ९०औँ जन्मदिन (जुलाई ६, २०२५) सँग पनि जोडेर हेरिएको छ। दलाई लामाले पछिल्लो समय उत्तराधिकारी तिब्बतबाहिर जन्मने सम्भावनाको संकेत दिएका छन् — जुन चीनको धार्मिक नियन्त्रणको दाबीविरुद्ध ठूलो चुनौती हो।

चिनियाँ नेतृत्व यो सम्भावनालाई बेअसर बनाउन सक्रिय देखिन्छ। पञ्चेन लामालाई अगाडि सार्नु त्यसै रणनीतिको एक पाटो हो। तिब्बती परम्पराअनुसार, पञ्चेन लामाले दलाई लामाको पुनर्जन्म पहिचान गर्न सहयोग गर्ने भूमिका खेल्ने भएकाले चीन ग्याल्छेन नोर्बुलाई आधिकारिक उत्तराधिकारी चयन प्रक्रियामा प्रयोग गर्ने रणनीतिमा रहेको देखिन्छ।

ग्याल्छेन नोर्बु र सी जिनपिङबीचको यो भेटले केवल तिब्बती समुदायमा होइन, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पनि चासो र आलोचना निम्त्याएको छ। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले मे महिनामा विज्ञप्ति जारी गर्दै गेधुन क्ष्योकी ङिमाको अवस्थाबारे पारदर्शिता माग गरेका थिए। मानवअधिकार समूहहरूले चीनमाथि धार्मिक स्वतन्त्रता कुण्ठित गरेको आरोप लगाउँदै आएका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा तिब्बती समर्थकहरूले ग्याल्छेन नोर्बुको उपस्थितिलाई “धार्मिक स्वतन्त्रताको टेकोमा राजनीतिक नियंत्रणको खेल” को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। #FreePanchenLama जस्ता ह्यासट्याग पुनः ट्रेन्डमा छन्।

ग्याल्छेन नोर्बु र सी जिनपिङबीचको भेटले तिब्बती बौद्ध धर्म र चिनियाँ राज्यबीचको सम्बन्धमा गहिरो प्रश्न खडा गरेको छ। धार्मिक स्वतन्त्रता, पहिचानको अधिकार र उत्तराधिकारी चयनको संवेदनशील विषयबीच यो भेट चिनियाँ नियन्त्रणको गम्भीर संकेत हो। जब दलाई लामाको उमेर अघि बढ्दैछ र तिब्बती जनताले धार्मिक भविष्यप्रति चासो देखाइरहेका छन्, चीनको यस्तो कदमले तिब्बती समाजमा झनै असन्तोषको बीज रोप्ने देखिन्छ।

स्रोत: सिन्ह्वा न्यूज, सीएनएन, द वाशिङ्टन पोस्ट, एपी न्यूज, र तिब्बती मानवअधिकार संस्थाहरू।