२४ बैशाख २०८२,

– भारतले बुधबार (मे ७, २०२५) मा पाकिस्तान र पाकिस्तान-प्रशासित कश्मीरमा नौ स्थानमा लक्षित हवाई आक्रमण गरेको छ। यो आक्रमणले कम्तीमा तीन जनाको मृत्यु भएको र पाकिस्तानले जवाफी कारबाहीको तयारी गरेको समाचारले दुई परमाणु शक्ति सम्पन्न छिमेकी राष्ट्रहरूबीच तनाव चरमोत्कर्षमा पुगेको छ। यो घटनाले नेपालमा पनि आर्थिक, कूटनीतिक, र सामाजिक प्रभाव पार्ने सम्भावना रहेको छ। भारतीय रक्षा मन्त्रालयले यो कारबाहीलाई ‘अपरेशन सिन्दूर’ नाम दिएको छ, जसले भारतविरुद्ध आतंकवादी हमला योजनाबद्ध र सञ्चालित गर्ने आतंकवादी पूर्वाधारलाई निशाना बनाएको दाबी गरेको छ।

यो आक्रमण गत महिना अप्रिल २२ मा भारत-प्रशासित कश्मीरको पहलगाममा हिन्दु पर्यटकमाथि भएको आतंकवादी हमलाको प्रतिक्रियास्वरूप भएको हो। उक्त हमलामा इस्लामवादी आक्रमणकारीहरूले २६ जनाको हत्या गरेका थिए, जुन भारतमा गत दुई दशकमा नागरिकमाथि भएको सबैभन्दा भयानक हिंसा थियो। भारतले यो हमलामा पाकिस्तानको संलग्नता रहेको आरोप लगाएको छ, जसलाई पाकिस्तानले अस्वीकार गरेको छ।

आक्रमणको विवरणभारतीय सेना र वायुसेनाले संयुक्त रूपमा सञ्चालन गरेको यो अपरेशनमा परिशुद्ध हतियार प्रणालीहरू, जस्तै लोइटरिङ म्युनिसनहरू, प्रयोग गरिएको थियो। आक्रमणका लागि आतंकवादी शिविरहरूको सटीक स्थान भारतीय गुप्तचर निकायले उपलब्ध गराएको थियो। भारतीय सरकारका अनुसार, आक्रमणहरू गैर-सैन्य प्रकृतिका थिए र कुनै पनि पाकिस्तानी सैन्य सुविधालाई निशाना बनाइएको थिएन।

पाकिस्तानको अन्तर-सेवा जनसम्पर्क (आईएसपीआर) का महानिर्देशक लेफ्टिनेन्ट जनरल अहमद शरीफ चौधरीले भारतले बहावलपुरको सुब्हानुल्लाह मस्जिद, कोटली, र मुजफ्फराबादमा तीन स्थानमा हवाई आक्रमण गरेको बताए। उनले यी हमलाहरूलाई “कायरतापूर्ण” भनेका छन्। पाकिस्तानी सुरक्षा अधिकारीहरूका अनुसार, बहावलपुरको एक मस्जिदमा भएको आक्रमणमा एक बालकको मृत्यु भएको छ भने एक महिला र एक पुरुष घाइते भएका छन्।

पाकिस्तानको प्रतिक्रियापाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले भारतको आक्रमणविरुद्ध जवाफी कारबाही सुरु गरेको बताएका छन्, यद्यपि विस्तृत जानकारी सार्वजनिक गरिएको छैन। पाकिस्तानले भारतीय वायुसेनाले आफ्नो हवाई क्षेत्र उल्लंघन नगरी स्ट्यान्डअफ हतियारहरू प्रयोग गरी मुरिद्के, बहावलपुर, र नियन्त्रण रेखा (एलओसी) मा नागरिक क्षेत्रलाई निशाना बनाएको आरोप लगाएको छ।

पाकिस्तान-प्रशासित कश्मीरको नीलम उपत्यकाका बासिन्दा जावद अहमद पारसले सीमापारबाट लगातार गोलीबारी भइरहेको र मोर्टार शेलहरू दुवैतर्फबाट चेकपोस्टहरूमा प्रहार भइरहेको बताए। “भारतीय हवाई आक्रमणपछि हामी त्रसित छौं। मोर्टार प्रहार हुँदा कोही सुत्न सकिरहेका छैनन्, सबै आफ्नो ज्यानको चिन्तामा छन्,” उनले भने।

नेपालमा सम्भावित प्रभावभारत र पाकिस्तानबीचको यो तनावले नेपालमा बहुआयामिक प्रभाव पार्ने सम्भावना छ। नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति र भारतसँगको खुला सीमा र आर्थिक निर्भरताले यो तनावलाई महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। निम्न बुँदाहरूमा नेपालमा प्रभावको विश्लेषण गरिएको छ:

१. आर्थिक प्रभाव: भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो। भारतको स्टक बजारमा आएको गिरावट (बेन्चमार्क एनएसई निफ्टी ५० सूचकांक १.१९% ले घटेको) र उत्तरी भारतका विमानस्थलहरू (धरमशाला, लेह, जम्मु, श्रीनगर, र अमृतसर) बन्द हुँदा नेपालको आयात-निर्यात प्रभावित हुन सक्छ। नेपालले भारतबाट इन्धन, खाद्यान्न, र औद्योगिक कच्चा पदार्थको ठूलो हिस्सा आयात गर्छ। सीमा क्षेत्रमा कडाइ वा यातायात अवरोधले आपूर्ति शृंखलामा समस्या आउन सक्छ, जसले नेपालमा मूल्यवृद्धि र अभाव निम्त्याउन सक्छ।

२. हवाई र पर्यटन क्षेत्र: भारतले आफ्नो हवाई क्षेत्र आंशिक रूपमा बन्द गरेको छ, जसले नेपालको हवाई यात्रा र पर्यटन उद्योगमा असर पार्न सक्छ। नेपाल आउने अधिकांश पर्यटकहरू भारतको नयाँ दिल्ली, मुम्बई, र कोलकाता हुँदै आउँछन्। हवाई क्षेत्रको अवरोधले पर्यटक आवागमनमा कमी आउन सक्छ, जुन नेपालको अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उडान तालिकाहरू प्रभावित हुन सक्छन्।

३. कूटनीतिक चुनौती: नेपालले भारत र पाकिस्तान दुवैसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्दै आएको छ। यो तनावले नेपाललाई कूटनीतिक रूपमा जटिल अवस्थामा पार्न सक्छ। नेपालले दुवै देशलाई संयम अपनाउन आह्वान गर्नुपर्ने हुन्छ, तर भारतसँगको गहिरो आर्थिक र भौगोलिक सम्बन्धका कारण तटस्थ रहन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। नेपालले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) को मञ्चमार्फत शान्तिको पहल गर्न सक्ने सम्भावना छ।

४. सुरक्षा र शरणार्थीको जोखिम: यदि भारत-पाकिस्तान तनाव सैन्य द्वन्द्वमा परिणत भयो भने, नेपालको उत्तरी सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा चुनौती बढ्न सक्छ। पाकिस्तान-प्रशासित कश्मीरबाट शरणार्थीहरू नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्र हुँदै प्रवेश गर्न सक्ने सम्भावना छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले मानवीय सहायता र सीमा सुरक्षाको तयारी गर्नुपर्ने हुन्छ।

५. जल सन्धिको प्रभाव: भारतले इन्डस जल सन्धि निलम्बन गरेर पाकिस्तानमा बहने चेनाब नदीको पानी रोकेको छ। यो कदमले नेपालमा सिन्धु नदी प्रणालीमा आधारित जलविद्युत आयोजनाहरू र सिँचाइमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ, किनभने नेपालको कोशी र गण्डकी नदीहरू पनि सिन्धु जल प्रणालीसँग जोडिएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियायो घटनाले विश्वभर चिन्ता बढाएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यो अवस्थालाई “लज्जास्पद” भन्दै छिटो समाधान होस् भन्ने आशा व्यक्त गरेका छन्। रुस, चीन, साउदी अरब, र इरानले दुवै देशलाई संयम अपनाउन आग्रह गरेका छन्। इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले तनाव कम गर्न मध्यस्थता गर्ने प्रस्ताव राखेका छन्। संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदले पनि सोमबार बन्द कोठा परामर्शमा भारत-पाकिस्तान तनावबारे छलफल गरेको छ।

पृष्ठभूमि र तनावकश्मीरको हिमाली क्षेत्र भारत र पाकिस्तानबीच दशकौंदेखिको विवादको केन्द्रबिन्दु हो। दुवै देशले यस क्षेत्रमा पूर्ण दाबी गर्छन् तर आंशिक रूपमा नियन्त्रण गर्छन्। सन् १९४७ मा बेलायती उपनिवेशबाट स्वतन्त्रता प्राप्त भएपछि कश्मीरको भविष्य अनिश्चित बनेको थियो, जसले दुई देशबीच सन् १९४८, १९६५, र १९७१ मा युद्धहरू निम्त्यायो।

हालैको तनाव अप्रिल २२ को पहलगाम हमलापछि बढेको हो, जसलाई पाकिस्तानस्थित आतंकवादी समूह लश्कर-ए-ताइबाको प्रोक्सी, द रेजिस्टेन्स फ्रन्ट (टीआरएफ) ले जिम्मेवारी लिएको छ। भारतले यो हमलाको प्रतिक्रियास्वरूप इन्डस जल सन्धि निलम्बन गरेको छ, जसले पाकिस्तानमा बहने चेनाब नदीको पानी रोकिएको छ। पाकिस्तानले यो कदमलाई “युद्धको कार्य” भनेको छ।

आर्थिक र सामाजिक प्रभावआक्रमणको खबरले भारतको स्टक बजारमा असर परेको छ, जहाँ बेन्चमार्क एनएसई निफ्टी ५० सूचकांक १.१९% ले घटेको छ। भारतीय एयरलाइन्स स्पाइस जेटले उत्तरी भारतका धरमशाला, लेह, जम्मु, श्रीनगर, र अमृतसरलगायतका विमानस्थलहरू बन्द भएको जनाएको छ। दुवै देशले एकअर्काका कूटनीतिज्ञ र नागरिकहरूलाई निष्कासन गरेका छन्, साथै सीमा र हवाई क्षेत्र बन्द गरेका छन्। यी कदमहरूले नेपालको व्यापार र पर्यटनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ।

आगामी परिदृश्यविश्लेषकहरूले संयुक्त राज्य अमेरिकाले प्रारम्भिक चरणमा भारत र पाकिस्तानलाई आफ्नै तरिकाले सम्हाल्न छोड्न सक्ने बताएका छन्, किनभने अमेरिका रुस-युक्रेन युद्ध र इजरायल-गाजा युद्धमा कूटनीतिक लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न व्यस्त छ। यद्यपि, कश्मीर विश्वको सबैभन्दा खतरनाक फ्ल्यासपोइन्टमध्ये एक मानिन्छ, र सैन्य तनावले परमाणु जोखिम निम्त्याउन सक्छ। नेपालले यो तनावबाट उत्पन्न हुन सक्ने आर्थिक र सुरक्षा चुनौतीहरूको सामना गर्न तयारी गर्नुपर्ने देखिन्छ।

भारत र पाकिस्तान दुवैले आफ्नो सैन्य शक्ति प्रदर्शन गरिरहेका छन्। पाकिस्तानले हालै फतह शृंखला र अब्दाली सतहदेखि सतहसम्म मार गर्ने मिसाइलको परीक्षण गरेको छ, जबकि भारतले आफ्ना राफेल, सु-३० एमकेआई, मिग-२९, मिराज-२०००, र तेजस जेटहरूसहित ठूलो हवाई अभ्यासको योजना बनाएको छ।

यो समाचार विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल स्रोतहरूमा आधारित छ।