✍️ पेम्बा गेलु शेर्पा ।

– अटिजम भएको बच्चा हुर्काउनु धेरै अभिभावकका लागि एउटा विशेष तर चुनौतीपूर्ण यात्रा हो। यस यात्रामा प्रेम, धैर्यता, सिकाइ र निरन्तर प्रयास सबै मिसिएका हुन्छन्। विशेष गरी आफ्नो बच्चाका लागि सही विद्यालय खोज्ने समय धेरै परिवारका लागि सबैभन्दा कठिन चरणमध्ये एक बन्न सक्छ। बेल्जियममा विशेष शिक्षा प्रणाली भए पनि धेरै अभिभावकहरूलाई यो प्रणाली कसरी काम गर्छ, कहाँ सम्पर्क गर्ने, र आफ्ना बच्चाका लागि उपयुक्त शिक्षा कसरी खोज्ने भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा थाहा हुँदैन।

अटिजमलाई चिकित्सकीय भाषामा Autism Spectrum Disorder (ASD) भनिन्छ। यो मस्तिष्कको विकाससँग सम्बन्धित अवस्था हो जसले व्यक्तिको सामाजिक व्यवहार, सञ्चार शैली र सोच्ने तरिकामा प्रभाव पार्छ। “स्पेक्ट्रम” भन्ने शब्द प्रयोग गर्नुको कारण अटिजम हरेक व्यक्तिमा फरक रूपमा देखिनु हो। केही बालबालिकालाई दैनिक जीवनमा धेरै सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ भने केही बालबालिकाहरू बौद्धिक रूपमा सामान्य वा राम्रो क्षमता भएका भए पनि सामाजिक अन्तरक्रिया, संवेदनशीलता, वा वातावरण परिवर्तनसँग अनुकूल हुन कठिनाइ अनुभव गर्न सक्छन्।

विश्वभर अटिजमको पहिचान पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दै गएको छ। बेल्जियममा गरिएको विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार करिब ६७ जनामध्ये १ जना व्यक्ति अटिजम स्पेक्ट्रममा हुन सक्छन्। प्रतिशतमा हेर्दा यो लगभग १.५ प्रतिशत जनसंख्या बराबर हुन्छ। यसको अर्थ बेल्जियममा झन्डै १,७२,००० मानिसहरू अटिजम स्पेक्ट्रममा हुन सक्छन् भन्ने अनुमान गरिएको छ। केही विशेषज्ञहरूका अनुसार वास्तविक संख्या अझ बढी हुन सक्छ, किनकि धेरै मानिसहरू अझै औपचारिक रूपमा निदान भएका छैनन्।

अनुसन्धानहरूले अटिजम केटाहरूमा केटीहरूभन्दा करिब चार गुणा बढी देखिने पनि देखाएका छन्। साथै, अटिजम भएका व्यक्तिहरूमध्ये करिब ४५–५० प्रतिशतमा बौद्धिक अपाङ्गता पनि हुन सक्छ। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि प्रत्येक बच्चाको आवश्यकता फरक हुन्छ र शिक्षा प्रणाली पनि लचिलो र सहयोगी हुन आवश्यक हुन्छ।

अटिजम कुनै रोग होइन जसलाई निको पार्न सकिन्छ। बरु यो एउटा न्युरोलोजिकल फरकपन हो जसलाई बुझाइ, स्वीकार्यता र सही सहयोग आवश्यक हुन्छ। विशेष गरी बाल्यकालमा सही वातावरण, सहयोगी शिक्षक र संरचित शिक्षण पद्धतिले अटिजम भएका बालबालिकाको जीवनमा ठूलो सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

बेल्जियमको विशेष शिक्षा प्रणाली र अटिजम भएका बालबालिकाका लागि सहयोग :

बेल्जियमको फ्लेमिश शिक्षा प्रणालीमा विशेष आवश्यकताहरू भएका बालबालिकाका लागि विशेष शिक्षा (Special Education) उपलब्ध छ। यस प्रणालीलाई विभिन्न ९ प्रकार (Types) मा विभाजन गरिएको छ, जहाँ प्रत्येक प्रकारले फरक–फरक आवश्यकताका विद्यार्थीहरूलाई सहयोग गर्ने उद्देश्य राख्छ।

यी प्रकारहरू यसप्रकार छन्:

Type 1 – हल्का बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि
Type 2 – मध्यम वा गम्भीर बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि
Type 3 – व्यवहारिक वा भावनात्मक समस्या भएका बालबालिकाका लागि
Type 4 – शारीरिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि
Type 5 – दीर्घकालीन रोग वा अस्पतालमा बस्नुपर्ने बालबालिकाका लागि
Type 6 – दृष्टि सम्बन्धी समस्या भएका बालबालिकाका लागि
Type 7 – श्रवण वा भाषण सम्बन्धी समस्या भएका बालबालिकाका लागि
Type 8 – गम्भीर सिकाइ कठिनाइ भएका बालबालिकाका लागि
Type 9 – अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर भएका बालबालिकाका लागि

अटिजम भएका बालबालिकाको आवश्यकता एउटै हुँदैन। केही बच्चाहरूलाई अतिरिक्त सामाजिक र व्यवहारिक सहयोग आवश्यक हुन्छ भने केहीलाई सिकाइ प्रक्रियामा विशेष सहयोग चाहिन्छ। त्यसैले कहिलेकाहीँ अटिजम भएका बच्चाहरू Type 1, Type 2 वा अन्य प्रकारका विद्यालयहरूमा पनि अध्ययन गर्न सक्छन् यदि उनीहरूको अवस्था त्यस्तो सहयोगसँग बढी मिल्छ भने। तर सामान्य वा नजिकको बौद्धिक क्षमताका अटिजम भएका बालबालिकाका लागि प्रायः Type 9 शिक्षा प्रणाली सिफारिस गरिन्छ।

Type 9 विद्यालयहरूमा शिक्षण वातावरण अन्य विद्यालयभन्दा केही फरक हुन्छ। यहाँ कक्षामा विद्यार्थी संख्या कम राखिन्छ ताकि शिक्षकले प्रत्येक बच्चालाई व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गर्न सकून्। शिक्षकहरूलाई अटिजमबारे विशेष तालिम दिइएको हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूले अटिजम भएका बालबालिकाको व्यवहार, संवेदनशीलता र सिकाइ शैली राम्रोसँग बुझ्न सक्छन्।

यस्ता विद्यालयहरूमा प्रायः निम्न विशेषताहरू हुन्छन्:

• सानो कक्षा आकार
• संरचित दैनिक तालिका
• दृश्य सामग्री प्रयोग गरेर सिकाइ
• व्यक्तिगत सिकाइ योजना (Individual Learning Plan)
• सामाजिक सीप विकास कार्यक्रम
• भावनात्मक व्यवस्थापनमा सहयोग
• सुरक्षित र शान्त वातावरण

यी व्यवस्थाहरूले अटिजम भएका बालबालिकालाई सुरक्षित र बुझिएको वातावरणमा सिक्ने अवसर दिन्छ। धेरै बालबालिकाहरूले यस्ता विद्यालयहरूमा आत्मविश्वास बढाउने, सामाजिक सीप विकास गर्ने र आफ्नै गतिमा सिक्ने अवसर पाउँछन्।

बेल्जियममा CLB (Centrum voor Leerlingenbegeleiding) अर्थात् विद्यार्थी मार्गदर्शन केन्द्रहरूले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यी केन्द्रहरूले बालबालिकाको मूल्याङ्कन गरेर उनीहरूको लागि उपयुक्त शिक्षा प्रकार सिफारिस गर्छन्। साथै, विद्यालय छनोट, भर्ना प्रक्रिया र अभिभावकलाई मार्गदर्शन गर्ने काम पनि गर्छन्।

अभिभावकहरूले भोग्ने चुनौती, सीमित अवसर र सचेतनाको आवश्यकता :

यद्यपि बेल्जियममा अटिजम भएका बालबालिकाका लागि विशेष शिक्षा प्रणाली उपलब्ध छ, वास्तविकतामा धेरै अभिभावकहरूले अझै ठूलो चुनौती सामना गरिरहेका छन्। विशेष गरी Type 9 विद्यालयहरूमा सीमित सिट हुनु एक गम्भीर समस्या बनेको छ।

ठूला शहरहरूमा Type 9 विद्यालयहरू चाँडै भरिन्छन्। धेरै अभिभावकहरूले आफ्नो बच्चालाई भर्ना गराउन खोज्दा विद्यालयमा खाली सिट नभएको अवस्था भेट्छन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई प्रतीक्षा सूची (waiting list) मा नाम दर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ। कहिलेकाहीँ अभिभावकहरूले धेरै विद्यालयहरूमा आवेदन दिनुपर्ने हुन्छ।

यो अवस्था धेरै परिवारका लागि मानसिक रूपमा पनि कठिन हुन सक्छ। आफ्नो बच्चाको आवश्यकता बुझ्ने विद्यालय खोज्नु नै चुनौतीपूर्ण हुन्छ, त्यसमाथि विद्यालयमा स्थान नपाउँदा अभिभावकहरू झन् चिन्तित हुन्छन्। विशेष गरी बेल्जियममा नयाँ आएका आप्रवासी परिवारहरूका लागि यो प्रक्रिया अझ कठिन हुन सक्छ, किनकि भाषा, प्रशासनिक प्रक्रिया र जानकारीको अभावले उनीहरूलाई समस्या पर्न सक्छ।

यस अवस्थामा अभिभावकहरूले केही महत्वपूर्ण कदम चाल्न सक्छन्:

सबैभन्दा पहिले, बच्चाको विकास सम्बन्धी मूल्याङ्कन सकेसम्म चाँडो गराउनु महत्वपूर्ण हुन्छ। यसले बच्चाको आवश्यकतालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ। त्यसपछि CLB जस्ता मार्गदर्शन सेवासँग सम्पर्कमा रहनु उपयोगी हुन्छ। विद्यालयहरूको जानकारी समयमै खोज्नु र भर्ना प्रक्रिया सुरु गर्नु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

अर्को महत्वपूर्ण कुरा भनेको अभिभावकहरूबीच सहयोग र जानकारी साझा गर्नु हो। धेरै अभिभावकहरूले आफ्नो अनुभव, जानकारी र सुझाव साझा गर्दा अन्य परिवारहरूलाई ठूलो सहयोग मिल्न सक्छ। समुदाय स्तरमा सचेतना बढाउँदा अटिजम भएका बालबालिकाप्रति समाजको बुझाइ पनि बढ्छ।

आजको समाजमा अटिजमबारे अझै पनि धेरै गलत धारणाहरू छन्। केही मानिसहरूले अटिजम भएका बालबालिकालाई “कमजोर” वा “अलग” रूपमा हेर्न सक्छन्। तर वास्तविकता के हो भने अटिजम भएका धेरै व्यक्तिहरू अत्यन्त प्रतिभाशाली, सृजनशील र मेहनती हुन्छन्। सही वातावरण र अवसर पाएमा उनीहरूले समाजमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन्।

यसैले अटिजम भएका बालबालिकालाई सहयोग गर्ने शिक्षा प्रणाली, सामाजिक समर्थन र जागरूकता अत्यन्त आवश्यक छ।  हरेक बच्चाले आफ्नो क्षमताअनुसार सिक्ने र विकास गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। अटिजम भएका बालबालिकाका लागि पनि सुरक्षित, बुझ्ने र सहयोगी शैक्षिक वातावरण अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। जब अभिभावकहरू, शिक्षकहरू, नीति निर्माता र समुदाय सबै मिलेर काम गर्छन्, तब मात्र अटिजम भएका बालबालिकाका लागि राम्रो भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ।

यदि यो लेखले कुनै एक अभिभावकलाई पनि जानकारी दिन, प्रेरणा दिन वा सही मार्ग खोज्न सहयोग गर्न सक्छ भने, यसको उद्देश्य पूरा हुनेछ।